Big tech en het geloof in digitale autonomie

Er gaat geen dag voorbij zonder dat ‘big tech’ aandacht krijgt in de media. Maar toch: waarom juist nu een editie van Science Café Enschede over dit thema? De aanleiding is tweeledig, vertelt Steven Dorrestijn. Op de eerste plaats gaat het om de economische macht die big tech door de jaren heen heeft vergaard, en hoe consumenten en organisaties afhankelijk zijn geworden van software van bedrijven die alsmaar groeien en ceo’s die alsmaar rijker worden. “Aan de andere kant zijn er nu geopolitieke verschuivingen en zie je sinds kort een tegenbeweging; de behoefte om autonoom of soeverein te zijn met software.”

Volgens Steven is vooral die behoefte aan meer digitale autonomie het thema van dit jaar. “Daar gaat het nu over in de kranten. Ook de overheid stelt zichzelf daarover vragen, net zoals hogescholen en universiteiten. Er worden pilots ontwikkeld om open source software te ontwikkelen; de afgelopen tien jaar hoorde je daar weinig over. Over die andere kant – de economische macht van big tech – hoorde je veel meer."

Boven de wet

De discussie rondom digitale autonomie komt onder andere voort uit een soort bezorgdheid, of soms zelfs angst. In Europa heeft die bezorgdheid veel te maken met de grote afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven. Zo komen de meeste sociale mediaplatforms waar wij gebruik van maken uit de VS, net zoals Google of een alomtegenwoordig softwarepakket als Microsoft Office.

Steven legt uit dat steeds meer mensen zich realiseren waar die afhankelijkheid potentieel voor kan zorgen. Hierbij kan bijvoorbeeld – zeker in de huidige geopolitieke situatie – worden gedacht aan de mogelijkheid van chantage. Hoe kan het dat Europa pas zo recent bewuster lijkt te worden van dit soort gevaren? “Omdat wij in het Westen een heel sterk geloof hadden in een vrije-markt-democratie. Maar nu blijkt dat die vrije markt niet per se goed samengaat met democratie. Het ene keert zich nu tegen het andere, met bijvoorbeeld techbedrijven die vinden dat ze boven de wet staan.”

Digitale overtuiging

Veel stof tot nadenken tijdens de aankomende editie van het Science Café. Zo zullen er vast geïnteresseerden zijn die zich afvragen wat ze zelf kunnen doen. Hoe draag je zelf dan bij aan onze digitale autonomie? Voordat iemand überhaupt een concrete stap zal overwegen, is het eerst nodig om te geloven dat digitale autonomie echt mogelijk is. Dit terwijl nu nog vaak wordt gedacht dat we in Europa helemaal niet kúnnen ‘wat ze in Amerika doen’.

Daar ligt dus een eerste uitdaging, in het versterken van het geloof in onszelf. Steven: “Dat is denk ik het grootste probleem, en daarbij volg ik ook wat mensen als Bert Hubert of Maurits Martijn aangeven. Zij benadrukken allebei dat we het onszelf een beetje aanpraten, dat we niet in staat zijn om software op het niveau van Amerikaanse bedrijven te maken. Daar zijn we zelf in gaan geloven, dat we zowel technisch als bedrijfseconomisch gezien dat soort grote projecten niet kunnen oppakken. Daarom zie je nu vaak het tegenovergestelde: het geloof dat alleen grote Amerikaanse bedrijven, die op dit moment de mooiste producten en diensten hebben, dat kunnen.”

Praktisch maken

Voor het lectoraat Ethiek & Technologie is het een belangrijk doel om ethiek en technologie ‘praktisch te maken’. Er wordt continu gekeken naar de impact van technologie op mens en samenleving. Een kernvraag daarbij is hoe gezorgd kan worden dat ontwerpers al vroeger in het ontwerpproces rekening houden met de ethiekkant van technologie. Daarnaast wil het lectoraat bijdragen aan een bewustere omgang met technologie, zodat mensen zich niet ‘blind’ laten leiden door bedrijven, producten of diensten.

Steven benadrukt dat deze kritische houding zeker niet gelijkstaat aan een negatíeve houding ten opzichte van technologie. “Het is prima om jezelf te laten ondersteunen door technologie, maar het is ook goed dat je af en toe de vraag stelt hoe technologie in bredere zin bijdraagt aan de manier waarop je wilt leven. Zo maak je bewustere keuzes, ook over de manier waarop technologie jou ondersteunt en stuurt.”

Utopie

We raken aan de praat over de uitersten binnen de discussie over big tech. Hoewel er aan de ene kant stevige kritiek klinkt – bijvoorbeeld vanuit pleitbezorgers voor digitale soevereiniteit zoals Marleen Stikker – staan er aan de andere kant juist mensen die utopische denkbeelden bij big tech hebben; dit vanuit de overtuiging dat technologie voor een radicaal andere en betere wereld gaat zorgen.

In dit verband kunnen we niet langer heen om de tech bros zelf, en om de denkbeelden die zij uitdragen. “Daar hoort een vooruitgangsgeloof bij, dat alles maakbaar is; dat wij de opdracht hebben om met technologie ons menselijk bestaan in extreme mate te verbeteren. Zodat we uiteindelijk alle ziektes en honger de wereld uit kunnen helpen. Het eeuwige leven is in dat geval de ultieme technologische droom. Ik zou zeggen: dat is bizar, dat gaat veel te ver. Maar laat nou net de mensen die nu in Amerika aan de knoppen draaien, zoals Elon Musk, dat soort ideeën hebben.”

Ambivalente houding

Welke positie neemt Ethiek & Technologie in tussen die twee uitersten? “Dat is een hele goede vraag. Het antwoord is: daar tussenin, en dat noemen we in de techniekfilosofie een ambivalente visie. Techniek is goed én slecht, er zitten meerdere kanten aan. Als je dát zegt – alle techniek heeft altijd goede en slechte kanten – dan is het ook onze eigen verantwoordelijkheid om er de goede dingen mee te doen, en de slechte dingen te vermijden.”

Het lijkt een toepasselijke houding voor het Science Café op 7 mei in Enschede. Een houding die ons terugbrengt bij het geloof in digitale autonomie. Steven: “Het maakt echt uit of wij allemaal denken dat het wel goed komt en dat je ‘het toch niet kunt tegenhouden’, óf dat je ziet dat wij een verantwoordelijkheid hebben. Je kunt niet alles, maar wij geven wel zelf vorm aan technologische ontwikkelingen, die weer alles hebben te maken met hoe wij leven. Er is steeds meer verwevenheid met technologie, maar er is volgens mij geen inhoudelijk diepere reden om te zeggen dat je alles maar moet accepteren.”

Fotografie: Thomas Busschers