SERENE-project rond Olster Aardehuizen: ‘We moeten meer collectief leren denken’

De Aardehuizen in Olst maken deel uit van een kleine woongemeenschap met inmiddels 25 duurzame en energiezuinige woningen. De wijk, waarin bijna alle huishoudens meedoen, vormt een interessante proeftuin voor onderzoek naar hoe je de enorme energietransitie, die wereldwijd nodig is, heel concreet en ‘dicht bij huis’ vorm kunt geven. Met elkaar, als buren of wijkgenoten. De afgelopen vier en een half jaar nam Saxion deel aan het internationale Horizon 2020 SERENE-project, waar het onderzoek met de Aardehuizen-gemeenschap een onderdeel van was.

Buurtbatterij, EMS en app

Bart Homan was als onderzoeker van het Saxion-lectoraat Sustainable Energy Systems, onder aansturing van lector Richard van Leeuwen, vanaf 2023 intensief betrokken bij het SERENE-project. “Het onderzoek heeft drie concrete uitkomsten opgeleverd,” blikt hij terug. “Drie deelprojecten die in elkaar haken: zo hebben we een buurtbatterij en laadpalen geplaatst, een Energie Management Systeem ingericht en een app ontwikkeld waarmee bewoners hun energieverbruik kunnen inzien en regelen. Daarmee hebben we geprobeerd de wijk zoveel mogelijk, los van het reguliere energienetwerk, draaiend te houden.”

Avondpiek

Bij een lokale energiegemeenschap is het belangrijk alle installaties zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen, om bewoners optimaal gebruik te laten maken van de opgewekte en opgeslagen zonne-energie. Bart: “Denk aan de bekende avondpiek, waarin iedereen aan het koken is, het huis verwarmt, of de vaatwasser aanzet. Hoe verhoudt zich dat tot daluren, waarin het bijvoorbeeld gunstiger is de elektrische auto op te laden of een was te draaien? Om vraag en aanbod goed uit te lijnen hebben we algoritmes van de Universiteit Twente toegepast, ook een partner in dit project.”

Elektrische boilers

Eén van de pilots was het onderzoek naar elektrische boilers, ofwel e-boilers. In een aantal huizen werden de boilers voorzien van een kastje, met een controlesysteem dat gebouwd werd bij Saxion. “Het systeem zorgt ervoor dat het water juist wordt voorverwarmd op tijdstippen als er te veel stroom is. Niet tijdens momenten waarop er al een verbruikspiek is. We hebben aangetoond dat het werkt, maar ook geconcludeerd dat je dergelijke installaties het beste kunt inzetten wanneer mensen een nieuwe e-boiler aanschaffen,” aldus Bart. Hij noemt de samenwerking met boiler-fabrikant Daalderop in het gelieerde SUSTENANCE-project als voorbeeld van samenwerking met de markt: “Dat bedrijf doet onderzoek naar hoe het dit soort controlesystemen kan toevoegen aan de e-boilers.”

Energie Management Systeem

Voor het inrichten van een Energie Management Systeem (EMS) vond intensieve samenwerking plaats met het Saxion-lectoraat Ambient Intelligence en het bedrijf Loqio. “Zij verzorgden de dataverzameling, vanuit meetinstallaties in de woningen en het Middenhuis, een gezamenlijk gebouw in de wijk. Bij een aantal huizen konden we op apparaat-niveau zien hoe het energieverbruik verliep. Het stelde ons in staat een dataset op te bouwen. Daarmee konden we analyseren wat er gebeurt in de wijk, als het gaat om energieopslag en -verbruik. Ook zien we direct welk effect bepaalde aanpassingen hebben. Uiteraard moet je bij het monitoren en opslaan van gegevens de volledige toestemming hebben van bewoners. Maar daar zit ook de sleutel tot het inzichtelijk maken van het eigen energieverbruik.”

Gedragsverandering

Die inzichten leidden bij bewoners direct tot gedragsverandering, schetst Bart. Zo waren er mensen die besloten om hun warme maaltijd ’s middags te koken en gebruiken. Iemand die zelf brood bakt en voor een energiepiek zorgde, zette zijn oven op een ander moment aan. Ook ad hoc-beslissingen, om nog een uurtje te wachten met het draaien van een was of het opladen van de elektrische auto, werden vaker genomen. “Het project heeft ook geleid tot minder autokilometers met fossiele brandstof. Sommige bewoners hebben een elektrische auto aangeschaft, waarmee ze zich aansloten bij een autodeelplatform. Andere bewoners besloten dat zij zelf geen eigen auto meer nodig hadden en juist af en toe gebruik gingen maken van een deelauto.”

Afstemming

De ontwikkelde app, die bewoners inzicht geeft in hun energieverbruik, is tevens één van de opbrengsten van het SERENE-project. Daarvoor werd intensief samengewerkt met het Saxion-lectoraat Business Models, dat met de exacte uitvraag van bewonersgegevens het project ondersteunde. Bart: “De maatschappelijke kant van zo’n project is ontzettend belangrijk. Onderzoek doen in de wijk vraagt veel afstemming met bewoners. Bij het ontwikkelen van een app, moet je de goede vragen stellen: wat willen bewoners wél en niet gemonitord hebben? En wat willen ze wel en niet aflezen uit zo’n app? Er zijn mensen die alles tot achter de komma willen weten, die hele grafieken willen zien. Anderen hebben aan een paar getallen genoeg: hoeveel stroom leveren mijn zonnepanelen, wat verbruik ik op dit moment, hoeveel CO2-uitstoot heb ik vandaag bespaard? We hebben die app in goede samenwerking met de bewoners vorm kunnen geven,” aldus Bart.  

Netwerk

Die samenwerking is door Ferdi Hummelink van Vereniging Aardehuis Oost-Nederland als positief ervaren: “Zonder Saxion en Universiteit Twente was het project bij Aardehuizen nooit van de grond gekomen. Zij hadden het netwerk, onder andere met de Europese Unie, om ons te helpen met subsidie voor de buurbatterij, de laadpalen en monitoringsystemen. Dat werd financieel haalbaar. Ook bezaten zij de kennis voor het ontwikkelen van de hardware en software voor de aansturing en monitoring van het systeem. Net als voor het ontwikkelen van de gebruikers-app waarmee bewoners laagdrempelig inzicht krijgen in hun eigen energieprofiel en dat van de wijk.” Volgens Ferdi zat de kracht van de samenwerking voor Aardehuizen er vooral in dat de wensen van de bewoners als uitgangspunt werden genomen. Net als in de laagdrempelige, vriendelijke en alerte communicatie met Saxion en Universiteit Twente, laat hij weten.

Vervolgonderzoek

Behalve de kracht van samenwerking met lokale gemeenschappen ziet Richard van Leeuwen, lector Sustainable Energy Systems, veel potentieel in vervolgonderzoek: “De wetgeving maakt het vanaf dit jaar eindelijk mogelijk dat lokale gemeenschappen energie kunnen delen. Daarnaast zien nu ook de netbeheerders de potentie van lokaal energie sturen binnen energiegemeenschappen, waardoor problemen met netcongestie voorkomen kunnen worden of verminderen. Maar er is nog veel ontwikkeling en praktijkonderzoek nodig om tot bewezen oplossingen te komen. Ook om bewoners aan te haken bij deze mogelijkheden.“

Landelijke aandacht

Het SERENE-project viel landelijk op. Niet alleen belandde de Aardehuizen energiegemeenschap eind 2025 in de Duurzame 100 van dagblad Trouw, ook leidde het onderzoek tot een brief van demissionair minister van Klimaat en Groene Groei Sophie Hermans aan de Tweede Kamer, om het belang van energiegemeenschappen en verandering van het wetgevend kader rond het delen van energie onder bewoners te onderstrepen. Per 1 januari 2026 is dan ook de Nieuwe Energiewet van kracht, die onder andere het kleinschalig delen van energie mogelijk maakt; zonder dat daar een leveringsvergunning voor nodig is.

Bewustwording

Onderzoeker Bart Homan hoopt dat het kleine energiegemeenschappen, en grotere verbanden in de toekomst, een impuls zal geven. Net als meer bewustwording bij collectief energieverbruik: “Ik hoop dat gebruikers hun beslissing om stroom te leveren of te onttrekken niet altijd nemen op basis van individuele economische afwegingen. Sommige mensen zien een batterij als een tovermiddel. Maar als je hem verkeerd inzet, dan kun je de problemen op het netwerk alleen maar groter maken. Om netcongestie te voorkomen en de huidige problemen te verminderen, moeten we meer collectief leren denken. Bijvoorbeeld door óók energie terug te leveren, als je er op dat moment niet de hoogste prijs voor ontvangt, in vertrouwen dat je de beste beslissing neemt voor je community.”

Fotografie: Thomas Busschers - Dienst Marketing Communicatie