Een betere publieke ruimte in Deventer, als blauwdruk voor andere steden: Renate Sluiseman over haar PD

De publieke ruimte is overal om ons heen. Neem een winkelcentrum, dorpsplein, stadspark of wandelroute langs de rivier. In het geval van Renate is dat de IJssel in Deventer. De stad waar ze woont en werkt. En sinds kort ook weer studeert. Vanuit haar functie als adviseur leefomgeving bij Gemeente Deventer houdt Renate zich al enkele jaren bezig met een programma rond het beheer en de inrichting van de publieke ruimte. Haar eigen achtergrond, als socioloog, is anders dan die van de veelal technisch geschoolde collega’s met wie ze intensief samenwerkt. “Zelf breng ik het mens-perspectief mee, ofwel de beleving van mensen van de publieke ruimte. Net als het gedrag dat ze buiten laten en zien. Dat proberen we zoveel mogelijk mee te wegen in de keuzes die we als gemeente over de inrichting van de openbare ruimte maken.”

Twee rollators naast elkaar

Een socioloog tussen de technici. Het biedt een extra dimensie. Een extra invalshoek ook. Want de looproute van het verzorgingshuis naar het winkelcentrum kan technisch aan alle standaarden voldoen, maar natuurlijk veel prettiger worden wanneer de stoep zo breed is, dat je er met twee rollators naast elkaar kunt lopen. En: hoe zorg je ervoor dat vrouwen zich daadwerkelijk veilig voelen in de openbare ruimte, terwijl theoretisch aan alle voorwaarden is voldaan? Meer lichtpunten, minder begroeiing. Maar toch…hoe ervaren vrouwen dat zélf? Of: hoe richt je de omgeving van een basisschool in, waar kinderen nog moeten wennen om aan het verkeer deel te nemen? Waar ze nog veilig fouten mogen maken. Het zijn vraagstukken waar Renate zich bij de gemeente Deventer inmiddels zes jaar mee bezighoudt. 

Vanuit de dagelijkse praktijk

Ruim vier jaar geleden kwam Renate in contact met onze hogeschool en raakte ze betrokken bij een project waarbij Saxion en Gemeente Deventer gelijkwaardig onderzoek deden naar beleving en gedrag van mensen in relatie tot de publieke ruimte. “Het waren weer mijn eerste stappen terug naar de wereld van wetenschap en onderzoek,” vertelt Renate. “Uit dat contact, met het lectoraat Ethiek & Technologie, ontstond op een gegeven moment het idee een PD-traject te gaan starten. Saxion had een aantal plekken beschikbaar en ik kwam in beeld als mogelijk geschikte kandidaat. Toen ik het voortraject goed had doorlopen en van start mocht, kon ik dat heel sterk vanuit mijn dagelijkse praktijk als ambtenaar insteken. Ik weet wat we in de praktijk nodig hebben en Saxion biedt de verdieping, kennis en begeleiding bij dit traject. Dat versterkt elkaar. Het is een geweldige kans voor me.”

Leven en beleven

In haar vierjarige PD-traject, waarvan Renate er inmiddels negen maanden op heeft zitten, ontwikkelt ze een mensgerichte aanpak waarmee gemeentes de publieke ruimte beter kunnen ontwerpen en beheren. “Dat gaat in de praktijk minder om de realisatie van een asfaltweg of de vervanging van een brug. Met dat soort projecten hoef je minder lang bij de beleving en het ruimtegebruik van mensen stil te staan. Wel speelt het thema natuurlijk sterk bij het realiseren of veranderen van een woonwijk. Of bij aanpassingen in binnensteden. In een woonwijk draait het voornamelijk om een omgeving waar mensen leven, in binnensteden gaat het ook veel over beleven. Dat vraagt een andere aanpak en focus. Hoe kun je daar, idealiter vanaf het moment van visievorming, of daarna in de programma’s, projecten of daadwerkelijke uitvoering, een goede werkwijze voor ontwikkelen? Juist om die mensgerichte aanpak mee te nemen bij de inrichting, aanpassing of het onderhoud van de ruimte. Dat moet dit PD-traject opleveren.”

Karakter behouden

Terug naar Deventer. Het vertrekpunt van Renates PD-traject. Hoe ontwikkelt de stad zich en hoe kan het structureel inzetten van een vaste aanpak bijdragen aan leefbaarheid? “De gemeente Deventer moet de komende jaren behoorlijk groeien, van 100.000 naar zo’n 130.000 inwoners. Behalve de reguliere openbare ruimte-projecten speelt er veel rond herstructurering en inbreiding. Dat geeft meer druk op de ruimte. Het betekent dat je op een aantal plekken meer de hoogte in moet. Op andere locaties komen nieuwe woonwijken.“ Waar landelijk steeds meer voorbeelden zichtbaar worden van grote wijken die zonder een mensgerichte visie en bijbehorende voorzieningen zijn gebouwd, wil Renate met een onderbouwde aanpak juist in Deventer het verschil maken. “Wat de komende jaren gaat gebeuren, is op een bepaalde manier ook spannend. Deventer heeft een prachtige, historische binnenstad. Deventenaren zijn daar trots op. Net als op het karakter van de stad. Al groeien we, nog steeds voelt Deventer als redelijk kleinschalig. Een mensgerichte benadering van de inrichting van de publieke ruimte, helpt om dat karakter te behouden.”

Botsende behoeftes

Hoe kan zo’n aanpak of toolbox er straks uit gaan zien? “De eerste maanden van mijn PD-traject heb ik me, naast mijn reguliere werk bij de gemeente, vooral gefocust op literatuurstudie. Dat is een omgekeerde beweging, in vergelijking met veel andere PD’ers, die in de eerste fase vaak de praktijk gaan ontdekken. Maar daar sta ik al midden in. Ik vind het fijn om juist nu weer, vanuit mijn wetenschappelijke achtergrond, in de literatuur te kunnen duiken. Dit vakgebied valt tussen verschillende andere vakgebieden in. Het gaat over sociologie, omgevingspsychologie, positieve gezondheid en zelfs ook marketing. Want behalve kennis van de samenstelling en het toekomstperspectief van een woonwijk, is het ook belangrijk hoe een omgeving de mens prikkelt. En welke invloed de mens weer op zijn omgeving heeft. Er wordt veel over een mensgerichte aanpak geschreven, maar het is voor veel gemeenten moeilijk om het praktisch te maken. En je moet een afwegingskader voor verschillende, soms botsende behoeftes samenstellen. Een groene woonwijk, boordevol bomen, kan prettig en gezond zijn, bijdragen aan het woongenot. Tegelijkertijd kunnen vrouwen zich er ’s avonds onveilig voelen.”

Ideeën naar de tekentafel

Nu al ziet Renate de meerwaarde van dit PD-traject in haar dagelijks werk. Juist door de praktijk als vertrekpunt te nemen, maar daarbij het werk op een reflectievere manier te doen. “Ik breng nu nog nadrukkelijker procedures en trajecten in kaart, om straks tot een beproefde aanpak te komen. Ook heb ik het nodige contact met de Gemeente Apeldoorn. Dat is het vliegwiel dat ontstaat via de Regiodeal waar Saxion en Gemeente Deventer deel van uitmaken. Het is de bedoeling de aanpak of toolbox straks nog breder, op meer plekken in het land te toetsen. Mijn praktijk is Deventer, maar ook andere gemeentes kunnen hier mee gaan werken.” Ook hoopt Renate dat de opbrengst van haar PD-traject de weg vrij kan maken voor meer mensen in Nederlandse gemeenten, met een functie als de hare. “Dat hoop ik. Ook dat projectleiders de handreikingen straks zelfstandig gebruiken. Dat het belang van participatie nog sterker gevoeld wordt. Bijvoorbeeld door met bewoners door een wijk te lopen en hun ideeën mee te nemen naar de tekentafel. Dat is een fundamenteel andere aanpak dan vooraf twee ontwerpen maken en zeggen: welke zou u kiezen?”

Ouderenroute

In de praktijk gebeurt al veel moois, vertelt Renate over het project rond verzorgingshuis Huize Salland aan de Bloemendaalseweg en winkelcentrum Flora. “We hebben daar een ouderenroute ontwikkeld, die het verzorgingshuis, een buurthuis, gezondheidscentrum en het winkelcentrum verbindt. Daar hebben we met de wijk, inclusief bewoners en de wijkverpleegkundige gekeken naar wat ouderen nodig hebben. Ook zijn we geholpen door een gedragsbureau. Zo kwam er een bredere stoep om inderdaad met twee rollators naast elkaar te lopen, er zijn nu bankjes met meer zit- en opsta-comfort. Net als afbeeldingen op stoeptegels die de route markeren. De ouderenroute heeft de leefbaarheid van de wijk verbeterd. Dat is ook een effect dat je vaak op lange termijn kunt merken. Bijvoorbeeld in gezondheidswinst of op het gebied van veiligheid.”

Best of both worlds

Hoe was het voor Renate, om te starten met haar PD-traject? “Aan de ene kant voelde het als een grote stap, maar ik voelde ook direct zoveel enthousiasme. Juist om het zo’n praktijkgericht traject is. Aan de ene kant mag ik die gemeenteprofessional blijven, terwijl ik me ook heel erg kan gaan verdiepen. Met al die begeleiding die daar bij hoort. De combinatie is geweldig. Best of both worlds, zou ik zeggen.”

Fotografie: Thomas Busschers - Dienst Marketing Communicatie