Verpleegkundigen hebben een sleutelrol bij de duurzaamheidstransitie in de zorg, aldus Marlies Pepers. Zij zijn vanuit hun professionele rol in staat om verandering teweeg te brengen zodat de zorg minder belastend wordt voor het klimaat. Onderzoek naar duurzaam verpleegkundig leiderschapsgedrag is volgens haar hard nodig. De docent en onderzoeker bij Saxion gaat dankzij een beurs van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) aan de slag met promotieonderzoek naar verpleegkundig leiderschap in de duurzame zorgtransitie.
‘’Leiderschap is een belangrijk thema binnen de verpleegkundige beroepsgroep, waar veel onderzoek naar wordt gedaan’’, vertelt Marlies Pepers. ‘’Maar als we leiderschap kunnen verbinden aan het thema duurzaamheid, dan ontstaat er met deze beroepsgroep een enorme slagkracht’’. De onderzoeker bij het lectoraat Smart Health en hoofddocent bij de opleiding Verpleegkunde inclusief Gezondheid en Technologie heeft met een excellente score een beurs voor haar promotieonderzoek binnengehaald. Het onderzoek richt zich op duurzaam verpleegkundig leiderschapsgedrag: het initiëren, stimuleren en zichtbaar maken van duurzaam handelen in de zorg. Want ondanks motivatie onder verpleegkundigen is dit gedrag nog niet ingebed én afhankelijk van de zorgsector. Marlies: ‘’Ik hoop hiermee de zorg te kunnen verbeteren en dusdanig efficiënter in te richten dat zorg duurzamer en houdbaarder wordt gemaakt. Want zowel de zorg als het klimaat staan onder druk.’’
Als we leiderschap kunnen verbinden aan het thema duurzaamheid, dan ontstaat er met de verpleegkundige beroepsgroep een enorme slagkracht
Green Deal Duurzame Zorg 3.0
De gezondheidszorg draagt aanzienlijk bij aan milieuvervuiling en klimaatverandering, blijk uit onderzoek. Marlies legt uit: ‘’Deze ecologische impact staat haaks op de missie van zorgverleners: het bevorderen van gezondheid en welzijn. Daarom is in 2023 de Green Deal Duurzame Zorg 3.0 opgesteld, met als doel verduurzaming van zorg. Saxion heeft zich destijds vanuit de Academie Gezondheidszorg als eerste hogeschool van Nederland aan de Green Deal 3.0 gecommitteerd.’’
De Green Deal richt zich op vijf doelen: gezondheidsbevordering, bewustwording, CO₂-reductie, circulariteit en het terugdringen van medicijnverspilling. ‘’De uitvoering hiervan vindt vaak plaats op organisatieniveau, maar de echte verandering moet zich afspelen in het dagelijks handelen van zorgverleners. Verpleegkundigen, de grootste beroepsgroep in de zorg, spelen hierin een belangrijke rol. Zij staan dicht bij de patiënt, beïnvloeden zorgprocessen en zijn bij uitstek in staat om duurzaamheid in de praktijk te verankeren. Duurzaamheid is een interprofessioneel onderwerp waarvoor je verschillende disciplines nodig hebt. De verpleegkundige kan hierin een verschil maken door bijvoorbeeld voorlichting te geven aan patiënten en cliënten in de thuissituatie. Als je de verpleegkundige kunt versterken in zijn of haar leiderschap, dan kan er verandering tot stand worden gebracht.’’
Innovatiekracht en leiderschap
Onderzoek laat zien dat veel verpleegkundigen zich bewust zijn van de gevolgen van klimaatverandering en het belang van duurzaamheid in de zorg. Maar het blijkt in de praktijk toch lastig om dit bewustzijn om te zetten in structureel duurzaam gedrag, door bijvoorbeeld tijdsdruk, gebrek aan kennis, beperkt beleid en ondersteuning vanuit de organisatie.
Als we het hebben over duurzaamheid gaat het volgens Marlies vaak over de ecologische voetafdruk, dus het verminderen van materialen. ‘’Dat is zeker een heel belangrijk onderdeel, maar daarnaast zijn bewustwording van de dreiging van klimaatverandering en veranderende natuurverschijnselen én het doorbreken van routines nodig om daadwerkelijk verandering teweeg te brengen. Om passende zorg te kunnen blijven bieden, is het nodig dat verpleegkundigen de innovatiekracht voelen en leiderschap kunnen pakken om die duurzaamheidstransitie mogelijk te maken. Hier ga ik onderzoek naar doen.’’
Om passende zorg te kunnen blijven bieden, is het nodig dat verpleegkundigen de innovatiekracht voelen en leiderschap kunnen pakken om die duurzaamheidstransitie mogelijk te maken
Een hot item
Marlies: ‘’Duurzaamheid is een hot item waar veel onderzoek naar wordt gedaan. Vaak wordt hierbij gekeken naar het ziekenhuis. Andere sectoren blijven hierin nog achter en missen de slagkracht rondom dit thema. Terwijl juist ook hier de verpleegkundige een sleutelrol heeft.’’ Het onderzoek zal daarom plaatsvinden in verschillende omgevingen; in het ziekenhuis, in een verpleeg- of verzorgingshuis, in de gehandicaptensector en in de psychiatrie. Marlies legt uit: ‘’Op die manier kunnen we zien wat er precies speelt én de verschillen in die contexten zichtbaar maken.’’
Met behulp van interviews met duurzaamheidscoördinatoren en leidinggevenden wordt informatie verzameld. Nadat in kaart is gebracht wat er binnen organisaties wordt gefaciliteerd om innovatiekracht in te zetten om duurzaamheid te versnellen, wordt sámen met verpleegkundigen een interventie ontwikkelen om leiderschap meer vorm te geven.
Verduurzaming van de zorg
De resultaten moeten inzicht geven in hoe duurzaam verpleegkundig leiderschapsgedrag ontstaat, welke factoren het beïnvloeden en hoe het versterkt kan worden. Op basis hiervan zal samen met verpleegkundigen een interventie worden ontwikkeld. Marlies: ‘’Deze interventie moet passend zijn in de context van waar die verpleegkundige werkt. Daarbij kun je denken aan bijvoorbeeld een toolbox met materialen. Doel is om een gedragsmodel, een meetinstrument en een praktijkgerichte interventie te ontwikkelen om het leiderschap rondom duurzaamheid bij verpleegkundigen te activeren, met toepassingen in de zorgpraktijk, het organisatiebeleid en het onderwijs. De resultaten zullen daarmee bijdragen aan de verduurzaming van de zorg.’’
Samenwerking studenten
Studenten van Saxion gaan meewerken aan het onderzoek door deelonderzoeken uit te voeren. Marlies: ‘’Het is belangrijk om studenten mee te laten werken aan het grote geheel en hen hier ook de erkenning voor te geven als beginnende professionals. Op die manier kun je studenten namelijk warm maken voor verpleegkundig onderzoek en laten zien waar zij in de toekomst komen te werken. En zo kun je laten zien op welke manier onderzoek bijdraagt aan de praktijk.’’
Vereiste van de NWO-promotiebeurs is dat de onderzoeker de helft van de overige werkuren besteedt aan onderwijs-gerelateerde activiteiten, zoals lesgeven, toetsing en stagebegeleiding. ‘’Deze wisselwerking tussen onderzoek en onderwijs spreekt mij enorm aan. Zo kun je namelijk onderzoeksresultaten makkelijker inbedden in de lessen.’’
Het is belangrijk om studenten mee te laten werken aan het grote geheel en hen hier de erkenning voor te geven als beginnende professionals. Zo kun je laten zien op welke manier onderzoek bijdraagt aan de praktijk.
Excellente score
Duurzaamheid zit verweven in alle werkzaamheden van Marlies. Daarbij benadrukt ze direct dat ze zelf zeker nog niet de meest duurzame persoon op de wereld is; ze ziet duurzaamheid als een proces waar je stap voor stap aan moet werken, en waarbij bewustwording centraal staat. Zo zet ze zich in als bestuurslid bij De Duurzame Verpleegkundige, een landelijk netwerk dat zich inzet om duurzaamheid bij verpleegkundigen in de praktijk meer handen en voeten te geven. En samen met oud-collega Anne Brouwer schreef ze een boek over de invloed van verpleegkunde op de gezondheid van de aarde, waarmee ze andere verpleegkundigen hoopt te beïnvloeden, inspireren en overtuigen. Het promotieonderzoek heeft als toegevoegde waarde dat hiermee binnen organisaties wordt onderzocht wat daar al wordt gefaciliteerd om innovatiekracht in te zetten om duurzaamheid te versnellen.
Dat haar onderzoeksvoorstel als beste uit de bus kwam van alle inzendingen, was voor Marlies boven verwachting. ‘’De wetenschapscommissie beoordeelde op de kwaliteit van het onderzoeksvoorstel, de impact die je hiermee maakt en het profiel van de kandidaat. Het was een vrij competitieve subsidieronde, dus om er met een excellente beoordeling uit te komen, daar ben ik wel hartstikke trots op.’’ Marlies kijkt uit naar de start van haar onderzoek en is dankbaar voor deze kans. ‘’Ik hoop dat we hiermee kunnen bijdragen aan de duurzame transitie in de zorg.’’
Van wil naar werkvloer: verpleegkundig leiderschap in de duurzame zorgtransitie
Het promotieonderzoek ‘Van wil naar werkvloer: verpleegkundig leiderschap in de duurzame zorgtransitie’ start in mei 2026 en heeft een looptijd van vijf jaar. Het onderzoek wordt mogelijk gemaakt dankzij de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en vindt plaats in samenwerking tussen Saxion, Universiteit Twente en Hogeschool Leiden.
Fotografie: Thomas Busschers
