Responsieve loopbanen: over willen en waarde

Jouke Post begint met een korte geschiedenisles; niet zomaar, want de ideeën over wat een goede loopbaan is, zijn door de jaren heen veranderd. Hij vertelt dat werk vroeger vooral werd gezien als iets wat je moest doen, omdat je bijvoorbeeld gewoon geld nodig had. “Dat idee, dat tot en met de 19e eeuw heel dominant is geweest, is inmiddels gekanteld. Het woord ‘willen’ heeft het ‘moeten’ grotendeels verdrongen als uitgangspunt bij de keuze voor werk en loopbaan.”

Tegenwoordig is een loopbaan minder het gevolg van iemands afkomst, en is het meer een vrije keuze. Mensen zoeken in hun werk steeds meer een ‘persoonlijke fit’, een begrip dat in de whitepaper van Jouke samenkomt met wat een ‘sociale fit’ wordt genoemd. Het gaat wat hem betreft dan niet over een tegenstelling, maar over twee zaken die elkaar kunnen versterken in een ‘responsieve loopbaan’. Oftewel: een loopbaan waar je nog steeds bewust voor kiest, met daarbij óók een belangrijke rol voor maatschappelijke meerwaarde.

Herijken

We komen al snel tot de kern. Hoewel de persoonlijke fit waar we het over hebben relatief nieuw is, vraagt de samenleving volgens Jouke toch alweer om een aangepaste kijk. “De centrale stelling van mijn whitepaper is dat we die persoonlijke fit op z’n minst moeten gaan herijken. Want als we niet zorgen dat mensen vaker gaan kiezen wat nuttig en nodig is, dan loopt het systeem van de arbeidsmarkt op onderdelen gewoon vast.”

Dat ‘vastlopen’ gebeurt als er voor werk dat simpelweg gedaan moet worden onvoldoende mensen klaarstaan. “Jij en ik werken waarschijnlijk liever niet in een distributiecentrum of een kas. De sociale fit is ook niet verdwenen, maar ‘opgeschoven’ naar mensen die dat soort werk wél willen doen. Het is werk dat we uitbesteden aan mensen die in een veel precairdere economische situatie zitten, en dat is ook een schrijnende kant van het verhaal.”

Veel reacties

Bij een sociale fit gaat het natuurlijk niet alleen over het belang van banen in distributiecentra en kassen. Ook voor banen waarvoor een specifieke opleiding nodig is, geldt dat er in Nederland steeds vaker personeelstekorten zijn. Jouke vertelt dat het een tijdje geleden bijvoorbeeld ‘even spannend was’ of er voor zijn dochter en kleinkind wel kraamzorg beschikbaar zou zijn in de regio Amsterdam.

Sectoren waarin de nood hoog is, zijn bijvoorbeeld de zorg, het onderwijs en de techniek. Of neem de energietransitie: een grote maatschappelijke verandering waarvoor de komende jaren steeds meer goed onderlegde professionals nodig zullen zijn. Jouke merkt dan ook dat hij met zijn whitepaper een onderwerp heeft aangesneden dat lééft. “Hier krijg ik meer reacties op dan op eerdere artikelen.”

Aan knoppen draaien

We blijven nog even stilstaan bij de sectoren die een uitdaging hebben als het gaat over de beschikbaarheid van voldoende professionals. “Als er onvoldoende mensen instromen, dan ‘spiegelt’ dat ook iets over die sector. Dan moet je gaan kijken wat de reden is waarom er te weinig voor die sector wordt gekozen. In de zorg hebben ze bijvoorbeeld ook te maken met mensen die relatief snel weer uitstromen. Wat is dan de grootste showstopper, en kun je daar iets aan doen? Soms gaat het plat gezegd over salarissen; dat speelde bij het lerarentekort. Maar het kan ook gaan over loopbaanperspectieven, of arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden. Dat zijn dan de knoppen waaraan je kunt draaien.”

Is maatschappelijk nut – in het licht van de sociale fit – ook een ‘knop’ waaraan je kunt draaien? “Mooi dat je dat aanhaalt,” reageert Jouke. “In mijn pleidooi zeg ik echt niet dat je qua werk iets moet gaan doen waar je geen zin in hebt. Maar aan iemand van vijftien of zestien zou je wel duidelijker de vraag kunnen stellen: op welke manier wil jij bijdragen aan een betere wereld? Wat is de toegevoegde, maatschappelijke waarde die hoort bij jouw loopbaanwens? Dan blijft die persoonlijke oriëntatie wel het vertrekpunt, maar je denkt ook verder met iemand mee, om te kijken waar diegene een verschil kan maken. Je moet dat gesprek sterker dan nu gaan voeren; dat is waar het in mijn pleidooi op neerkomt.”

Arbeidsmarktinformatie

Bij het voeren van dat gesprek is arbeidsmarktinformatie onmisbaar. Een decaan op een middelbare school kijkt bijvoorbeeld niet alleen wie een leerling is en wat diegene kan, maar ook welke beroepen goed bij iemand zouden passen. Waarna kan worden toegelicht wat die beroepen precies inhouden, hoe groot daarbij de kans op werk is, et cetera. “Dat gaat allemaal over arbeidsmarktinformatie. Het is aangetoond dat dat tot betere keuzes leidt, maar uit onderzoek blijkt ook dat iemands eigen interesse nog steeds doorslaggevend is.”

Het gaat uiteindelijk allemaal om de juiste balans tussen iemands persoonlijke wensen en waar de samenleving om vraagt. Voor de invulling van een responsieve loopbaan moeten we daarom – in Joukes woorden – doordringen tot ‘de diepere laag van het willen’; op zoek naar de betekenis van een loopbaan ‘binnen het collectief’.

Waardevolle vaardigheden

De tijd waarin we leven dwingt ons om anders te kijken naar wat een goede loopbaan inhoudt. Waarbij het niet enkel gaat over vastomlijnde functies, maar veel meer over iemands vaardigheden. Om dat te illustreren: wanneer een installatietechnicus een dag per week actief zou zijn in het techniekonderwijs, dan kan zo iemand op die manier een bijdrage leveren aan het oplossen van het lerarentekort.

Een maatschappelijke blik, een beetje meer afwisseling door het combineren van banen en taken, en onze vaardigheden als gemene deler tussen de rollen die we uitoefenen. Zo’n responsieve loopbaan klinkt helemaal zo gek nog niet. Jouke benadrukt tot slot dat de sociale dimensie daarbij niet voor extra stress mag zorgen. We moeten mensen niet het gevoel geven dat ze eigenhandig verantwoordelijk zijn voor de grote transities van nu. Maar hoe mooi is het als iemands vaardigheden worden ingezet op een plek die er echt toe doet?

Fotografie: Thomas Busschers