Marinka Kuijpers is voor de komende twee jaar aangesteld als lector Transitie van loopbanen. We spreken haar over werkgeluk, een hypernerveuze samenleving en een andere kijk op loopbanen. “Loopbaanontwikkeling van jongeren wordt vaak gezien als een keuze maken voor later. Terwijl ik het voor hen veel meer wil zien als voorbereiding op een leven lang ontwikkelen; iets waar je ook nu al invloed op hebt.”
Ze werd meteen opgenomen in een prettige ‘wolk’. Dat is het beeld dat Marinka Kuijpers gebruikt voor haar ontvangst als nieuwe lector bij Saxion. Als ze de wolk waarin ze mocht opgaan omschrijft, vertelt ze hoe ze bijvoorbeeld direct meedacht over projecten en het opzetten van masterclasses. Naast alle fysieke gesprekken die ze had, ontving ze welkomstberichtjes uit alle windrichtingen; via e-mail, LinkedIn en in tientallen appjes.
De start in haar nieuwe rol werd gemarkeerd door een symposium, waarbij haar vorige werkgever – de Open Universiteit – ook betrokken was. Zelf gaf ze tijdens het symposium een lezing, die ze omschrijft als haar ‘transitierede’. “Er werd telkens gezegd: het is jouw feestje, dus kijk vooral wat jij belangrijk vindt. En ja, ik voelde me heel welkom.”
Altijd praktijkgericht
Bij de Open Universiteit heeft Marinka veertien jaar lang als bijzonder hoogleraar de leerstoel Leeromgeving en leerloopbanen bekleed. Dat het een leerstoel is die goed aansluit bij haar rol als nieuwe lector bij het lectoraat Employability Transition, zal tijdens ons gesprek steeds duidelijker worden.
De functie van lector is overigens ook niet nieuw voor Marinka. Ze vertelt: “Voordat ik bijzonder hoogleraar werd, ben ik tien jaar lector geweest aan de Haagse Hogeschool. Als bijzonder hoogleraar heb ik daarna bewust voor de Open Universiteit gekozen, omdat het een erg praktijkgerichte instelling is. In tegenstelling tot allerlei andere universiteiten, vond de OU valorisatie al heel belangrijk toen ik daar startte. Dus ik heb altijd zeer praktijkgericht onderzoek gedaan. Daarnaast had ik ook toen al een eigen bedrijf, waarvoor ik tot op de dag van vandaag veel trainingen in het onderwijs geef.”
Waar ik me op wil richten, is een andere kijk op loopbanen. We moeten veel meer bezig zijn met wat loopbanen van mensen kunnen bijdragen aan de samenleving.
Verankerde competenties
In 2003 rondde Marinka haar proefschrift af. Het citaat waarmee haar inleiding begint luidt: ‘Niet je talent bepaalt wie je bent, maar de keuzes die je maakt.’ Juist omdat het maken van die keuzes zo lastig is, worden in de conclusie van haar proefschrift competenties aangewezen die relevant zijn voor de ‘actualisatie’ van iemands loopbaan. “Het is de vraag hoe je invloed kunt uitoefenen op je eigen ontwikkeling, om zo een beetje je eigen geluk te creëren, ondanks dat je een heleboel ook níet zelf kunt bepalen.”
Voor het onderwijs in Nederland geldt dat de toepassing van de loopbaancompetenties uit Marinka’s proefschrift sinds 2012 is verankerd in de wet; een goed voorbeeld van de eerder genoemde valorisatie. “Ik heb daarbij veel geluk gehad, vooral omdat andere mensen die competenties opgepikt hebben; ook binnen het vmbo en het mbo, waar er inmiddels standaard wat mee wordt gedaan.”
Hypernerveuze samenleving
De loopbanen van mensen veranderen niet zomaar. In de samenleving, maar ook internationaal gezien, zijn er allerlei krachten die op iemands loopbaan inwerken. Denk aan de invloed van artificial intelligence, of aan besluiten die door de politiek worden genomen. “Regeringen bepalen hoeveel geld er gaat naar welke organisaties, bijvoorbeeld gelet op het onderwijs of de zorg. Dat geeft allemaal mogelijkheden, maar ook veel onzekerheid. Je kunt je gaan afvragen: waar gaat de volgende regering zich op richten, en heb ik dan nog wel de kans om mijn werk te blijven doen? Over het algemeen zie je dat die onzekerheid bij mensen toeneemt.”
In dit verband luidde De Raad van Volksgezondheid in september vorig jaar de noodklok, en sprak over een ‘hypernerveuze samenleving’. Volgens de Raad zijn zaken als prestatiedruk en individualisme doorgeschoten. “Veel mensen merken dat, wat te maken heeft met dat je tegenwoordig veel meer kennis hebt over de wereld om je heen. Over hoe ‘goed’ iedereen het doet. Vooral bij jongeren lijkt het alsof er alleen maar successen worden gedeeld via sociale media. Dat geeft druk, en vooral het idee dat je altijd achterloopt. Je hebt altijd het idee dat anderen dingen kunnen die je zelf niet kan. Of het idee van alles te moeten, waar je tegelijkertijd gewoon niet aan toekomt.”
Er wordt veel meer een beroep gedaan op werknemers om telkens stil te staan bij de vraag of je baan nog bij je past, en of je nog bijdraagt aan wat de omgeving van je vraagt. Zeker bij jongeren zie je dat ze steeds vaker enorme stress ervaren.
Essentiële begeleiding
Juist wanneer de veranderingen om ons heen steeds groter en moeilijker worden, kun je volgens Marinka ‘voordat je het weet’ meegaan in wat er van je verwacht wordt. “Op een gegeven moment loop je dan tegen een burn-out aan, omdat blijkt dat je heel lang iets doet waar je niet goed in bent, of wat je zelf misschien niet belangrijk vindt. Er wordt veel meer een beroep gedaan op werknemers om telkens stil te staan bij de vraag of je baan nog bij je past, en of je nog bijdraagt aan wat de omgeving van je vraagt. Zeker bij jongeren zie je dat ze steeds vaker enorme stress ervaren. Maar ook bij mensen op de arbeidsmarkt zie je dat terug, die kunnen soms niet goed meebewegen met al die veranderingen. Dat geeft aan hoe lastig het is om daarin je weg te vinden.”
Om jongeren wél de juiste bagage mee te geven voor het omgaan met een snel veranderende wereld, is begeleiding essentieel. Marinka benadrukt dat jongeren moeten leren om hun eigen loopbaan vorm te geven, maar ook om te reflecteren op die loopbaan en daarbij zelfvertrouwen op te bouwen. Ze ziet in dit verband dat technologische ontwikkelingen, bijvoorbeeld als het gaat over ai, mogelijkheden kunnen scheppen om het onderwijs anders in te richten. Denk aan de mogelijkheid om – wanneer ai taken kan overnemen – meer ruimte over te houden voor de begeleiding van kleine groepjes studenten. Waarbij een docent meer coachend te werk gaat.
Horloge
Vroeger kreeg een medewerker na veertig jaar trouwe dienst wel eens een horloge van de zaak. Dat soort stabiele, langdurige carrières bij dezelfde werkgever lijken steeds zeldzamer te worden. Maar wat is daarvoor dan in de plaats gekomen? Is dat de dynamische, steeds op de omgeving inspelende loopbaan? “Wat je ziet is dat er in het werk op een andere manier wordt omgegaan met verbondenheid. Mensen gaan zich meer onderling verbinden in netwerken, en daar ook verantwoordelijkheid voor nemen. Dat is ook logisch, want het maakt je veel flexibeler.”
Het probleem is alleen dat niet alle ‘systemen’ op die manier zijn ingericht. We raken in gesprek over het voortgezet onderwijs, waarin alles nog in grote mate draait om ‘klassen’. Alle scholieren krijgen op dezelfde manier les, en vergaren bijvoorbeeld niet de competenties die nodig zijn voor het leren in netwerken. Marinka, die zelf ook is opgeleid tot docent, merkt op dat het eigenlijk vreemd is dat je in het onderwijs wel wordt geacht een vak te geven, maar dat je daarbij niet weet wat nodig is om iemands loopbaan te begeleiden. “Als we willen dat onze jeugd wat zekerder wordt, en als we studenten willen voorbereiden op een leven lang ontwikkelen met zelfsturingsvaardigheden en kansengelijkheid, ja, dan moeten we veel meer inzetten op loopbaanbegeleiding.”
Ik wil juist niet alleen aandacht hebben voor dat economische perspectief ... Om te kijken hoe in de loopbanen van mensen zowel het zingevingsperspectief als het economisch perspectief samen kunnen gaan.
De weg naar werkgeluk
Kijkend naar de toekomst van onze loopbanen, hoopt Marinka op een stevige verbinding tussen werknemers en -gevers. Hierbij hoort een continue dialoog, waarin duidelijk moet worden of beide partijen blij zijn met wat de ander doet. Soms kan het dan nodig zijn om conflicterende doelen boven water te krijgen. Past een werkgever die vooral economische doelen nastreeft bijvoorbeeld wel bij medewerkers die meer zijn gericht op zingevingsdoelen? “Ik wil juist niet alleen aandacht hebben voor dat economische perspectief. Wat ik wil is die perspectieven verbinden. Om te kijken hoe in de loopbanen van mensen zowel het zingevingsperspectief als het economisch perspectief samen kunnen gaan. Dat is makkelijk gezegd, maar moeilijk gedaan.”
Zelf heeft Marinka in haar loopbaan geleerd om haar keuzes steeds beter te baseren op de toegevoegde waarde die ze kan hebben. Ook ‘nee durven zeggen’ ziet ze daarbij als een belangrijke, persoonlijke les. Heeft ze nog een tip voor onze studenten, die aan de vooravond van hun loopbaan staan? “Om invloed te hebben op je werkgeluk, is het heel belangrijk om uit te vinden waar dat geluk in zit. Zorg dat je leert hoe je binnen netwerken de mensen kunt ontmoeten die willen presteren op de punten jij ook belangrijk en de moeite waard vindt. Bedenk vooral waar je nieuwsgierig naar bent, en ga dat volgen, pak dat op.”
Fotografie: Thomas Busschers
