Bellen met de toekomst biedt overdonderende inzichten

Wat ontstond als intern en éénmalig project binnen het lectoraat Smart Health, is uitgegroeid tot een succesvolle werkvorm. Sara Laurijssen, hoofddocent ethiek en data, vertelt: ‘’Artificiële intelligentie (AI) en slimme technologieën lijken veelbelovend maar veranderen ook ons werk. Studenten moeten nu al nadenken over deze veranderingen omdat zij hier later het meest mee te maken krijgen. Maar ook voor huidige professionals is het belangrijk dat zij nadenken over de ethiek van het gebruik van slimme technologieën en AI. Willen we vertrouwen op slimme systemen of niet? Om het gesprek hierover op gang te helpen is het handig als we kunnen bellen met mensen in 2050. Hoe ziet hun leven eruit en wat zegt dat over hoe we nu omgaan met technologie?’’

In ‘Bellen met de toekomst’ leggen deelnemers met hun eigen telefoon contact met de toekomst. Hier horen ze hoe hun werk is veranderd in het jaar 2050. De werkvorm is inmiddels beschikbaar voor studenten en voor professionals uit verschillende domeinen, zoals gezondheid, welzijn en overheid.

Fictieve personages

Aan de hand van literatuuronderzoek onderzocht Sara Laurijssen welke technologieën er de komende jaren op de markt komen en wat de kans is dat deze gebruikt zullen worden. ‘’Ik heb bekeken op welke manier deze technologieën de verschillende vakgebieden op de kop kunnen zetten. Je wilt bij deze werkvorm namelijk technologieën gebruiken die realistisch zijn en tegelijkertijd vragen oproepen.’’ Met behulp van interviews en werksessies met professionals, van onder andere de gemeente Enschede, is aanvullende kennis verzameld. Alle informatie is vervolgens vertaald naar verschillende fictieve personages die in aanraking komen met een technologie. In de scripts zijn de voor- en nadelen van het gebruik van technologie en AI meegenomen, net als Sara’s eigen ervaringen uit het werkveld. Sara: ‘’Ingewikkelde materie wordt op deze manier vertaald naar verhalen waarmee deelnemers aan de slag kunnen.’’

Workshops

Bellen met de toekomst wordt ingezet als workshop aan verschillende professionals, uit bijvoorbeeld de ziekenhuiszorg, gehandicaptenzorg, het welzijnsdomein, van woningbouwverenigingen en gemeentes. De afgelopen twee jaar belden al meer dan 330 professionals met de toekomst. Sara: ‘’Je kunt ontdekken hoe jouw functie in 2050 is veranderd. Of je het daar wel of niet mee eens bent of welke ethische haken en ogen er zijn die nog moeten worden opgelost. Het opent de ogen van deelnemers, hoor ik vaak na afloop van een workshop. En ik merk dat het onderwerp vaak blijft nagonzen op de gangen. Zo was er een deelnemer die door de workshop inzag dat er, naast ChatGPT en Copilot, nog heel veel nieuwe technologieën op ons af gaan komen, waarvoor het belangrijk is om nu al een plan te maken. Of er ontstaan discussies over menselijkheid en het gebruik van technologie, bijvoorbeeld in de zorg. Deelnemers worden hierdoor in actie gezet.’’

Het allerleukste aan deze werkvorm vindt Sara dat deelnemers vaak schrikken van wat ze horen. ‘’Het gesprek en reflectievermogen dat ontstaat door deze werkvorm, maakt het zo interessant. Als docent wil je je studenten en collega’s meenemen in de toekomstige veranderingen. ‘Bellen met de toekomst’ helpt om met elkaar in gesprek te gaan.’’

Laagdrempelig

Dat gesprek is van belang, vindt Sara. ‘’Voordat een technologie wordt aangeschaft, is het belangrijk om goed na te denken over wat dit betekent voor hoe we ons werk uitvoeren. In de dagelijkse praktijk worden er vaak veel vragen gesteld over de kosten en uitvoerbaarheid van een AI-gestuurde technologie of een andere slimme toepassing. Maar de ethische reflectie ontbreekt vaak nog. En de mensen die de technologie aanschaffen in een bedrijf of organisatie, zijn meestal juist niet de mensen voor wie het werk hierdoor verandert. Daarnaast heeft niet iedereen dezelfde technologische kennis. ‘Bellen met de toekomst’ zorgt ervoor dat je samen het ethische gesprek kunt voeren, zonder dat je veel ethische of technologische kennis hoeft te hebben. Het project neemt deelnemers op een laagdrempelige manier mee in het onderwerp.

Elkaar inspireren

Sara ziet drie groepen mensen als het gaat om het gebruik van nieuwe technologieën. ‘’Er zijn mensen die nieuwe technologieën omarmen en graag gebruiken. Zij lopen voorop, maar moeten soms misschien nog beter nadenken over wat dit kan betekenen voor henzelf, hun collega’s, patiënten of de wereld. Zo heeft AI bijvoorbeeld een enorme ecologische voetafdruk. Daarnaast zijn er mensen die zich laten verrassen. En er zijn heel kritische mensen die vaak al goed over dit thema hebben nagedacht. Het is mooi als er een discussie ontstaat tussen deze verschillende gebruikers en zij elkaar kunnen inspireren.’’

Onderwijs

Ook in het onderwijs van Saxion wordt gebruik gemaakt van ‘Bellen met de toekomst’. Zo doet een Smart Solutions groep onderzoek naar nieuwe profielen en gaan studenten volgend semester een variant ontwerpen voor operatiekamer (OK)-medewerkers. Daarnaast wordt de werkvorm ingezet als ethische reflectie-les bij de opleiding Verpleegkunde en als module van het deeltijdonderwijs. Sara: ‘’Net als professionals zijn studenten vaak overdonderd door wat ze horen als ze bellen met de toekomst. Studenten zijn onze toekomstige professionals, van hen verwacht ik dat ze een kritische houding hebben. Juist daarom is dit een prachtige reflectiemethode. En een leuk detail; de profielen waarmee wordt gebeld zijn ingesproken door verschillende Saxion-studenten.’’

Ingehaald door de toekomst

Het doel van ‘Bellen met de toekomst’ is voor Sara de ontwikkeling van een kritische én actieve houding. ‘’Professionals zetten zichzelf soms buitenspel door de keuzes over dit onderwerp over te laten aan de leidinggevenden of een inkoopafdeling. Ik wil graag dat mensen inzien dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor de veranderingen in hun werk en hierin een actieve houding aannemen.’’

Daarvoor is het belangrijk om het project up-to-date te houden. Sara: ‘’De toekomst haalt ons soms in. Wat bijvoorbeeld twee jaar geleden nog revolutionair was, zoals het daten met een AI-compagnon, is nu al algemeen bekend. Dat maakt het belangrijk om het project te blijven ontwikkelen. Ik laat me hierbij ook graag inspireren voor en door andere vakgebieden. Zo hoop ik dat ‘Bellen met de toekomst’ een mooie manier blijft om samen het gesprek aan te gaan over ethiek en technologie.’’

Saxion Research Conference

Tijdens de Saxion Research Conference op vrijdag 12 juni kunnen deelnemers bellen met drie verschillende profielen van ‘Bellen met de toekomst’.

Tekst: Femke van Stratum
Fotografie: Thomas Busschers
Video: Media Xpert Centre