55 jaar ICT: ‘de fundamenten blijven begrijpen’

We spreken elkaar op de dag dat er een lek in de programmeertaal PHP wordt ontdekt. “Oh ja,” reageert hoofddocent Theo Lansink, “dat is echt iets wat enorm actueel is. Laatst nog de hack bij Albert Heijn. Je ziet nu dat security zelfs een aparte specialisatie is, terwijl het voorheen helemaal niet in de opleiding zat. In de jaren ‘80 en ‘90 was security nauwelijks een onderwerp. Je logde ergens in met een wachtwoord, maar dat was het. We hadden geen virussen en dat soort dreigingen.”

Het doet bijna terugverlangen naar een tijd met minder web en minder cloud. Maar natuurlijk schept deze tijd ook weer nieuwe uitdagingen; iets waardoor het ICT-vak door de jaren heen altijd uitdagend is gebleven voor Theo. In de jaren ’80 werkte hij al in Enschede, maar de geschiedenis van de opleiding ICT gaat verder terug. In 1971 werd er in Twente gestart met een voorloper: de opleiding Hoger Informatica-Onderwijs (HIO), samen met de HIO in Den Haag en de HIO in Eindhoven. Het waren de eerste drie opleidingen voor Hogere Informatica in Nederland.

Hard- en software-kant

In diezelfde tijd bood de Hogere Technische School (HTS) in Enschede de vierjarige opleiding Computertechniek aan. Theo spreekt van ‘concullega’s’; niet van directe concurrenten. Waar de opleiding Computertechniek zich namelijk meer op de hardware-kant richtte, ging het bij de HIO veel meer om het kunnen programmeren van software.

Zijn dat twee hoofdrichtingen die je vandaag de dag nog steeds ziet? Theo: “Computertechniek was de voorloper van wat de bachelor Applied Computer Sciences nu is. De HIO die in Enschede zat was op dat moment meer een landelijke opleiding. Er zaten toentertijd studenten uit het hele land. Zelf kwam ik er in ’89 bij, nadat ik eerst één jaar bij Computertechniek had gewerkt en vier jaar bij de HEAO (Hoger Economisch en Administratief Onderwijs, red.).”

Begintijd

In die vroege jaren werd bijvoorbeeld al voorspeld dat een paperless office de toekomst zou zijn. Een ‘gedigitaliseerd kantoor’, zonder ouderwetse archiefkasten met uitgeprinte documenten. De opkomst van IT binnen de kantooromgeving was een belangrijk thema, herinnert Theo zich. Er werd gesproken over ‘automatisering van de informatieverzorging’, waarbij de computer een steeds grotere rol zou gaan spelen op de werkplek.

Waar vroeg het werkveld om in die begintijd? “Je zou bijna zeggen, helemaal als je teruggaat naar 1971: waren er al computers toen? In de jaren ’80 werd er nog op ponskaarten geprogrammeerd, van die kaarten met gaatjes erin; er stond een speciale computer in Groningen die daarmee overweg kon. De ponskaarten die studenten hadden gemaakt, werden toen naar Groningen gestuurd. Dan kreeg je een dag of twee later iets terug, en dan bleek dat je een typefout had gemaakt. Daarna kon je het dus nog een keer doen, best tijdrovend. Toch werd er al wel veel onderzoek gedaan naar de fundamenten van de IT zoals je die nu ziet, bijvoorbeeld als het gaat over computernetwerken, besturingssystemen of vertalerbouw.”

Blijven zitten

Wat die beginjaren ook kenmerkt, is dat er veel ruimte was voor persoonlijke begeleiding. De docenten hadden wekelijks een persoonlijk gesprek in het teken van practicumbegeleiding. “Dan zat je face to face met elkaar de opdracht te bespreken. Later ging dat in groepen van twee, maar nog steeds met veel persoonlijke aandacht. Er was ook nog meer een soort klassensysteem, met lessen als Informatica, maar ook Wiskunde, Economie en zelfs Engels en Gym.”

Onlangs ging er nog een oud-ICT-student met pensioen, vertelt Theo. Iemand die jarenlang een succesvol IT-bedrijf heeft gerund, maar die ook ooit is blijven zitten op het vak Economie. “Dat kun je je nu niet meer voorstellen. Eind jaren ’80 is dat allemaal omgezet naar het bindend studieadvies zoals we dat nu kennen.”

Programmeren

Een andere verandering die Theo zich goed herinnert, is de overgang – aan het begin van de jaren ’90 – naar object georiënteerd programmeren. Een stijl van programmeren die inmiddels overal wordt gebruikt, maar waarmee de ICT-opleiding in Enschede destijds vooropliep in het onderwijs. “Het leidde tot een betere structuur en een eenvoudiger onderhoud van het programma dat je maakte, wat weer zorgde voor een betere kwaliteit van software. Er werd toen wel eens gezegd dat er in elke tien regels code een fout zat. Object georiënteerd programmeren zorgde voor een manier om die fouten te verminderen.”

Over programmeren gesproken: een oud-student van de opleiding blijkt lid te zijn geweest van het ontwikkelteam voor de veelgebruikte programmeertaal Java. Het gaat om Arthur van Hoff, die in zijn carrière meerdere IT-bedrijven heeft opgericht en onder andere voor Apple heeft gewerkt.

Bijblijven

Aan het begin van ons gesprek hadden we het al even over de sterk toegenomen aandacht voor cyberveiligheid. Theo ziet het als een van de grote ontwikkelingen die hij voorbij heeft zien komen. “Het informaticavakgebied heeft zich echt zo veel en zo breed ontwikkeld. Ik heb nog steeds onwijs veel waardering voor docenten die al die ontwikkelingen blijven volgen en in het onderwijs brengen. Je moet telkens op waarde schatten welke ontwikkeling relevant is en welke niet. De techniek voor het internet was er in de vroege jaren ’90 bijvoorbeeld al wel, maar het internet zelf was zeker nog niet wijdverbreid. Of denk aan mobiele telefonie: toen moest je ineens niet alleen meer programmeren voor computers, maar ook applicaties voor telefoons maken. Denk ook aan cloud-oplossingen, of recenter natuurlijk aan de opkomst van AI.”

Bij die laatste ontwikkeling is het vooral ook relevant dat er mensen zijn die begrijpen ‘hoe het werkt’, geeft Theo aan. “Je zou kunnen denken: als je het met AI kunt maken, dan hoef ik verder niks meer te weten, maar dat is niet zo. Je moet de fundamenten blijven begrijpen.”

Balans

Op dit moment wordt er wat betreft de inzet van AI gezocht naar een goede balans binnen de opleiding. Vormt AI tegelijkertijd ook geen bedreiging voor het vak van de ICT’er? “Dat soort geluiden hebben we al eerder gehoord. Midden jaren ’90 liep het aantal studenten bij de opleiding terug, en toen werden onder meer de Vierde generatie programmeertalen aangewezen als oorzaak. Dat waren  programmeertalen waarmee je een applicatie kon laten genereren. Je moest wel de ‘schetsen’ maken, maar je hoefde zelf vervolgens minder te coderen. Ook toen werd gezegd dat er minder programmeurs nodig zouden zijn, net zoals nu met AI. Niets bleek toen minder waar. Maar AI zal ons wel duidelijk meer gaan ondersteunen, dat wordt echt wel erkend. De programmeur zal efficiënter worden.”

Ook voor de ICT-student van nu is het zoeken naar de balans. Als hij de studenten van toen en nu met elkaar moet vergelijken, dan zijn er een aantal dingen waaraan Theo moet denken. “Ik denk dat de wereld voor studenten complexer is geworden. Bijna iedereen heeft nu een baan naast de studie. Niet dat destijds niemand een bijbaan had, maar toen was het minder een noodzaak. Je kon je daardoor meer focussen op je studie dan tegenwoordig. Daarnaast gaat alles nu veel sneller. Als ik aankom met een tekst van meer dan één A4’tje, dan wordt dat vaak niet eens meer gelezen. Er is veel meer afleiding. Ik kan me voorstellen dat dat niet gemakkelijk is.”

Samenwerken

Een ander punt gaat over communicatie. Van de ICT’er van nu worden veel meer communicatieve vaardigheden verwacht. Denk bijvoorbeeld weer aan een situatie met een cyberincident: een moment waarop de getroffen firma in kwestie direct zal aankloppen bij de IT-afdeling.

De omgeving waarbinnen studenten hun opleiding volgen is ook steeds diverser geworden. Zo is het onderzoek dat binnen het hoger onderwijs wordt uitgevoerd in letterlijke zin steeds dichterbij gekomen, zeker na het ontstaan van de eerste lectoraten. Inmiddels wordt er binnen onderzoeksprojecten, vooral vanuit het lectoraat Ambient Intelligence, dankbaar samengewerkt met ICT-studenten.

Bedrijven opleiden

Halverwege jaren ’90 werd er bij de ICT-opleiding gestart met contractactiviteiten. Hierdoor kregen ook werknemers van bedrijven de mogelijkheid om een opleiding te volgen in het hoger onderwijs. Theo was een van de verantwoordelijke coördinatoren, samen met oud-collega Henk van Leeuwen († 2025). Het waren succesvolle inspanningen, die resulteerden in trainingen voor bedrijven als Ericsson en ASML.

ASML is overigens een bedrijf waarmee nog steeds wordt samengewerkt, nu in het kader van het landelijke project Beethoven; een programma dat tot doel heeft meer technisch talent te werven en te behouden. Theo, die binnenkort met pensioen gaat, kijkt al met al terug op een veelzijdige en waardevolle carrière. Een carrière die in Enschede startte in het gebouw van De Maere, de voormalige Hogere Textielschool waarin inmiddels ROC van Twente is gevestigd. De opleiding staat er anno nu goed voor: bij de laatste accreditatie waren er alleen maar lovende woorden.

Doen wat je leuk vindt

Voor de studenten van nu is er tot slot nog een mooie les. Een les die Theo leerde toen hij aan het begin van zijn carrière eens naast een baan greep, om later alsnog aangenomen te worden op een plek die hij inmiddels in zijn hart heeft gesloten. “Ga altijd uit van je eigen kracht. Laat je niet afleiden door wat anderen zeggen, maar doe wat je leuk vindt… Ja, dan komt het uiteindelijk wel goed.”

Fotografie: Thomas Busschers