Bijpraten met Deltapremie-winnaar Abeje: onze waarden, goede robots

Het is misschien een beetje flauw om het arbeidsethos van Abeje Mersha robotisch te noemen. Bovendien is die typering ontoereikend. Want ja: de lector Smart Mechatronics and Robotics (SMART) werkt onvermoeibaar aan tal van projecten en outreachprogramma’s, maar daarbij is het ook altijd het doel om te inspireren, en om menselijke waarden te betrekken of zelfs letterlijk te integreren.

We zullen nog dieper ingaan op die menselijke waarden, maar eerst: wat is er allemaal gebeurd sinds we elkaar kort voor de zomer de laatste keer spraken? “We bleven ontzettend productief,” vertelt Abeje. “Tijdens de zomervakantie hadden we een mooi outreachprogramma. We hebben tien Enschedese speeltuinen bezocht. Samen met onze robots, een collega van Social Work en mensen van Alifa, hebben we kinderen geënthousiasmeerd en geïnspireerd. Ook hebben we kinderen die niet op zomervakantie kunnen gaan zo toch een leuke tijd gegeven.”

Spelenderwijs

Het inspireren en enthousiasmeren van kinderen blijft voor Abeje een belangrijke pijler bij het besteden van het geldbedrag dat is gekoppeld aan de Deltapremie. Kinderen die spelenderwijs met technologie in aanraking komen zullen later – zo is het idee – ook eerder kiezen voor een carrière in de techniek.

De medewerkers van SMART kwamen tijdens de vakantie nog graag even naar de speeltuinen van Enschede, om het outreachprogramma zo tot een succes te maken. “Onze mensen hielpen niet alleen mee met de robots die we bij ons hadden, maar ze hebben ook gewoon met die kinderen gevoetbald. Dat was ontzettend leuk. Het was goed.”

AI en robotica

Tijdens de zomervakantie draaide de wereld op diverse manieren door, ook gelet op technologische ontwikkelingen. Op de ontwikkelingen met betrekking tot AI leek soms geen enkele rem meer te zitten. Hoe kijkt Abeje hiernaar door de ‘roboticabril’? Hij vertelt: “In de afgelopen weken ben ik een keer of drie gevraagd om een keynote te geven over humanoids. Veel mensen willen dan ook weten wat de relatie is met ontwikkelingen rondom AI. Ik denk dat sommige mensen een beetje overschatten wat AI kan doen. Kijk, robots zijn nu nog echt niet te slim, ze zijn nog niet autonoom. AI is dan een tool die ons kan helpen, maar die ook niet álles op kan lossen.”

Het in een korte tijd verwerken van een grote hoeveelheid data om informatie te extraheren – iets waartoe AI grotendeels in staat is – is volgens Abeje iets anders dan echte, menselijke intelligentie. Wij moeten er als mensen nog altijd voor zorgen dat robots aan al die informatie de gewenste acties kunnen koppelen.

Het is een onderwerp dat veel heeft te maken met het promotieonderzoek van SMART-onderzoeker Camille Buschman, die recent de NLRobotics Talent Award won en tijdens haar PhD-traject onder andere door Abeje wordt begeleid. In haar onderzoek, dat mede gefinancierd wordt vanuit de Deltapremie, kijkt Camille hoe robotische systemen bijvoorbeeld autonoom kunnen navigeren door onbekend terrein. Denk hierbij aan ‘blusdrones’, security drones of robotische systemen die in een rampgebied naar mensen in nood kunnen zoeken.

Optimale samenwerking

AI en robotica inzetten voor het goede dus. Maar hoe kijkt Abeje dan naar de doemscenario’s die je soms in de media voorbij ziet komen; scenario’s met een almachtige superintelligentie? “Sommige mensen denken dat de robots ons gaan overnemen. Dat AI alles gaat overnemen. Maar nee, daar geloof ik gewoon helemaal niks van. Nogmaals: het gaat om gereedschap, dat we op een goede manier moeten gebruiken.”

Welke rol ziet Abeje idealiter voor dat geavanceerde gereedschap? Hij legt uit dat hij die rol niet los kan zien van het vermogen van mensen om ethisch gezien ‘het goede besluit’ te nemen. “Robots worden intelligenter, tegenwoordig vooral op basis van data en AI, maar ook door de manier waarop wij hen trainen en laten leren, net zoals bij een kind. Wij kunnen zelf kiezen voor welke doeleinden we slimme robots inzetten. Er zijn zoveel grote uitdagingen: vergrijzing, klimaatverandering, veiligheid en gezondheid… Daar heb je álles voor nodig: mensen, kennis, maar ook steeds vaker slimme robots. Ik denk dat we in de toekomst een manier gaan vinden waarop mensen en robots optimaal kunnen samenwerken.”

Verdediging van onze waarden

Het is de overtuiging van Abeje dat de mensen met goede intenties in de meerderheid zijn. Robots zijn binnen die overtuiging niet zozeer goed of slecht, maar kunnen dus wel de juiste waarden meekrijgen van mensen die technologie voor het goede willen inzetten. De onderzoekers van SMART zien zichzelf als actieve ambassadeurs voor het uitdragen en toepassen van die waarden.

Alle samenwerkingen die het lectoraat aangaat, worden vanuit diezelfde overtuiging gestart. Een voorbeeld is de samenwerking met Defensie. Abeje vertelt dat zijn kijk op Defensie in de loop van de tijd is veranderd. Hij geeft aan dat hij in eerste instantie huiverig was om een samenwerking aan te gaan met een organisatie die letterlijk over grote vuurkracht beschikt. Gaandeweg besefte hij steeds meer dat het bij Defensie vooral over verdediging gaat, en dat ‘aanvalskracht’ dus niet op de eerste plaats staat. “De geopolitieke situatie is veranderd,” licht hij toe, “en dat heeft invloed op de waarden die wij in Europa belangrijk vinden. Als je die waarden wilt beschermen, dan moet je daartoe wel concreet in staat zijn. In die zin kijk ik naar Defensie als een organisatie die kan verdedigen wat belangrijk voor ons is; dat is iets waarvoor ik me nu echt medeverantwoordelijk voel. Als kennisinstelling zetten we deze samenwerking in voor de vrede.”

Aan wat voor projecten moeten we hierbij denken? Abeje: “Een van de projecten waaraan we momenteel werken, is het Purple Nectar CHASER-project, in samenwerking met de Koninklijke Marechaussee, onderdeel van Defensie. Het doel van dit project is om de Marechaussee met behulp van innovatieve technologie te ondersteunen bij het effectiever uitvoeren van grenscontroles. Samen ontwikkelen we technologie waarmee objectievere risico-inschattingen kunnen worden gemaakt om mogelijke mensensmokkel beter te signaleren en gerichter te onderzoeken. Hiermee willen we de huidige, grotendeels op subjectieve beoordelingen gebaseerde werkwijze verbeteren en grenscontroles betrouwbaarder en efficiënter maken.”

Vroeg geleerd

Het meegeven en uiteindelijk integreren van waarden in technologie: hoe doe je dat? Natuurlijk zijn er technici nodig die bijvoorbeeld begrijpen hoe je een menselijke waarde zo slim en volledig mogelijk vertaalt naar programmeercode. Maar het antwoord dat Abeje op die vraag geeft is eigenlijk verrassend simpel: je moet vooral zo vroeg mogelijk beginnen met dat ‘meegeven’, en dat op een positieve en inspirerende manier.

We hebben het in dit verband over Technology Day, een soort ‘open dag voor de techniek’. Jaarlijks nodigt Saxion voor Technology Day kinderen en hun familie uit om een kijkje te nemen bij de labs en lectoraten die de hogeschool rijk is. “We beginnen altijd laagdrempelig, we laten onze robots zien, en dan zie je vanzelf wie er geïnteresseerd zijn. Dan volgt er ook vanzelf een gesprek, waarin wij uitleggen dat we die techniek niet alleen voor het onderwijs gebruiken, maar ook voor maatschappelijke doeleinden. Bijvoorbeeld voor het detecteren van een gaslek in ondergrondse leidingen, of voor de inspectie van een windmolenpark op zee. Zo laten we zien dat robots ook echt belangrijk zijn.”

Stuurkunst

Het eerste jaar als Deltapremie-winnaar zit er nu op voor Abeje. Waar kijkt hij naar uit in zijn tweede jaar als laureaat? “Ik ben al heel erg blij met alles wat we hebben bereikt. Onder andere met onze outreachprogramma’s, en met de promotie van praktijkgericht onderzoek: regionaal, nationaal en internationaal gezien. De Deltapremie heeft ons een nog groter podium gegeven. Er komen steeds meer mensen vanuit interesse en nieuwsgierigheid bij ons op bezoek. We blijven gaan voor samenwerkingen met regionale verankering, waarbij we de verbinding zoeken met landelijke platforms; ook internationale samenwerkingen horen daar bij. Ik kijk er vooral naar uit om alles weer verder te versterken en uit te bouwen.”

Van ambitieuze programma’s en de geopolitieke situatie gaan we nog even naar iets kleins. In de binnenkomstruimte van SMART hangt een prikbord met kleine snapshots: veel blije collega’s, veel technologie, maar ook een breed lachende Abeje op een tractor. Hoe zit dat precies? “Voor de afsluiting van het collegejaar 2025-2026 zijn we met het hele team hier in de regio op koe-safari gegaan. We kregen een rondleiding van de boerin. Toen dacht ik, ik vraag het haar gewoon… Mag ik ook een keertje sturen?”

Hoofdfoto: Thomas Busschers.