‘Echte verandering komt van binnenuit’

Als Dirk Jan promotie maakt naar een kantoorbaan, legt dat de kiem voor latere plagerijtjes van zijn dochters. ‘Papa sprint nooit meer weg om met gillende sirenes mensen te gaan redden. Hij is alleen nog maar aan het typen en telefoneren. Papa wordt saai.’ Zijn gezin is een superheld armer. Maar de veiligheidsregio is een teamleider rijker met een scherp oog voor organisatieontwikkeling. En iemand die de ontwikkelkracht graag in eigen gelederen zoekt. ‘Ik geloof sterk dat echte verandering ontstaat met mensen van binnenuit. Organisaties kunnen problemen oplossen door te investeren in opleidingen voor hun eigen mensen.’

Maar daarover later meer. Eerst moeten we de portefeuille Opvang en Nazorg erbij pakken. Dat dossier kreeg Dirk Jan er in zijn nieuwe rol gratis bij in 2018. ‘Een beetje tegen wil en dank’, bekent hij. Niet dat hij het thema onbelangrijk vindt, integendeel. Dirk Jan vindt dat de opvang beter kan. Maar hoe bereik je dat? ‘Ik had er te weinig verstand van.’

Het geluk van Dirk Jan loopt op dat moment beneden rond in de kazerne aan de Zwolse Marsweg. Hans is een klassieke brandweerman. Zijn vader was kapper én brandweervrijwilliger in Lochem. ‘Pa liet wel eens een half geknipte klant verbaasd achter als de pieper afging.’ Zo lang als Hans het zich kan herinneren, wilde hij brandweerman worden. Hans en Dirk Jan leren elkaar goed kennen daar in Zwolle. En daar begint ook dit gesprek.

Dirk Jan: ‘Ik voelde intuïtief aan dat er iets met jou aan de hand was. Alleen al die overstap!  (tegen de interviewer, red.) Hans ging dus op eigen verzoek van Deventer naar Zwolle. Zelfs bij de brandweer is dat een ongebruikelijke transfer.’

Hans: ‘Tijdens mijn eerste dienst als ploegleider in Zwolle hingen de nieuwe collega’s vaantjes van Go Ahead Eagles in de tankautospuit.’

Dirk Jan: ‘In onze gesprekken voelde ik onrust. Hans schuifelde de hele tijd op zijn stoel.’

Hans: ‘Een vlucht zou ik het niet noemen, maar ik zocht een andere afslag. In Deventer had ik als bevelvoerder pittige jaren achter de rug. In korte tijd waren we drie collega’s verloren aan ziektes. In een hecht team, waar een familiegevoel heerst, komt dat hard aan. In dezelfde periode hadden we een heftig incident waarbij een verkeersdeelnemer om het leven kwam toen wij op weg waren naar een ongeluk op de A1. Ons team leed onder de morele verwondingen. Toen wist ik nog niet wat ik nu wel weet. Hoe ga je op een goede manier om met nazorg en collegiale ondersteuning?’

Dirk Jan: ‘Die vraag heeft jou gemotiveerd om deze studie te gaan doen. Hoe had ik dit beter kunnen aanpakken?’

Hans: ‘Nu weet ik dat we teamgericht aan de slag hadden moeten gaan. De nazorg in Deventer was sterk gericht op het individu. Prima maatwerk, maar die trajecten duurden nooit lang en gingen voorbij aan het teamgevoel. De impliciete norm binnen de brandweer was: samen sterk zijn.’

Dirk Jan: ‘Ook ik voelde dat het anders moest, maar ik had er toen nog weinig verstand van. Hans, wat zou je met jouw kennis van nu anders doen?’

Hans: ‘We hadden teamgesprekken moeten voeren. Welke emoties leven er? Zijn we samen nog in staat om in stressvolle situaties ons werk te doen? Wat hebben we nodig als we in onze missie mentale drempels ervaren?’

Dirk Jan: ‘Hans wilde aan de slag met de menselijke kant van ons werk. Die ruimte gunde ik hem. In mijn ogen was Hans hard op weg om een vastgeroeste leider op de werkvloer te worden. Een ervaren rot, een haantje ook, waar we bij de brandweer dol op zijn. Er is niets mis mee om lekker vakbekwaam in jouw comfortzone te blijven. Maar bij Hans werkte dat niet langer. Hij wilde uit zijn comfortzone breken.’

Meer dan studeren

Hans: ‘Ik ging op zoek naar een studie. En eigenlijk naar méér dan een studie. Naast de persoonlijke groei zocht ik naar een oplossing voor de organisatorische uitdaging die me na aan het hart lag: een betere collegiale opvang en een andere benadering van nazorg. Al snel stuitte ik op de deeltijdstudie Toegepaste Psychologie van Saxion. Dirk Jan was gelukkig ook meteen enthousiast.’

Dirk Jan: ‘Toen Hans met het plan voor de Saxion-studie kwam, viel er van alles samen. Indrukwekkend vond ik de drive van Hans. Zijn keuze betekende nogal wat. Als actieve brandweerman mag je met vroegpensioen tussen 55 en 59 jaar. De keuze van Hans betekende dat hij tien tot twaalf jaar later met pensioen zou gaan. Hans wilde dat graag, zolang daar maar groei en ontwikkeling tegenover stonden.’

Hans: ‘Die motivatie had ik nodig. “Waaraan ben ik begonnen?”, dacht ik geregeld als ik op mijn zoldertje zat te blokken en leuke dingen misliep. Daar stond tegenover dat ik meteen aan de slag kon: het geleerde bracht ik meteen in de praktijk.’

Dirk Jan: ‘Meteen beginnen, dat past bij de brandweer. We hoefden niet te wachten tot jij  jouw diploma haalde. Parallel aan jouw studie wonnen we advies in en maakten we nieuw beleid. Met de hulp van gepensioneerd politieman Wim Kanis leverden we een rapport op vol nuttige aanbevelingen. Van nazorg naar voorzorg, een perfecte titel.’

Hans: ‘Op Saxion leverde ik beroepsproducten op en die waren rechtstreeks toepasbaar in onze organisatie. Wat doet stress? Hoe kun je presteren onder druk? Hoe organiseren we opvang en nazorg voor officieren van dienst?’

Dirk Jan: ‘Deze studie heeft Hans en de brandweer verrijkt. Voorheen maakte een door de organisatie betaalde hbo-opleiding meestal deel uit van outplacement. Die kennis verloren we meteen weer. De studie van Hans leverde echter van meet af aan verbeteringen op.’

Hans: ‘Mijn klasgenoten delen die ervaring. Zij kwamen van de politie, defensie, uit de zorg of werkten bij HRM. Allemaal professionals die concreet aan de slag konden met de beroepsproducten in hun eigen organisatie.’

Dirk Jan: ‘Als je echt wilt veranderen, moet je dat met mensen van binnenuit doen. Een externe psycholoog kan voor tweehonderdvijftig euro per uur adviseren dat een brandweerman iets anders moet doen. Maar als Hans het zegt, dan gebeurt het ook. De studie betaalt zich altijd terug. Is het niet vandaag dan is het wel morgen of overmorgen. En in het geval van Hans al ruim vóór de dag van zijn diplomering.’

Natuurlijke autoriteit

Hans: ‘Ik ben anders gaan leren, denken, kijken, communiceren, verdiepen. En voor de organisatie is het een meerwaarde dat we een slag hebben kunnen slaan op het gebied van collegiale ondersteuning, opvang en nazorg.

Dirk Jan: ‘Hans kent het vak en de dynamiek van de organisatie. Hij weet waar hij hard moet duwen en waar hij beter even niet kan duwen.’

Hans: ‘Als ik gas geef of op de rem trap, kunnen mijn collega’s het niet met me eens zijn, maar er is altijd acceptatie. Ik ben één van hen.’

Dirk Jan: ‘En we zijn nog maar net vertrokken.’

Hans: ‘We zijn druk met de modernisering en professionalisering van ons Team Collegiale Ondersteuning. We delen verhalen en best practices rond mentale blessures. Bij de aanname van 188 nieuwe manschappen hebben we een assessment gehouden naar de omgang met stress. Daar gaan we mee aan de slag, zodat nieuwe collega’s beter zijn voorbereid op de impact van dit werk. En we hebben een collegiaal netwerk opgezet waar ik echt trots op ben. In alle teams van de veiligheidsregio’s en bij al onze vrijwillige eenheden hebben we “collegiaal netwerkers” opgeleid. Zij houden één-op-een gesprekjes, signaleren, monitoren, trekken aan de bel als er iets leeft. Zij zijn onze ogen en oren.’

Dirk Jan: ‘Het collegiaal netwerk is het grootste resultaat van de afgelopen jaren en dat initiatief heeft een rechtstreekse lijn naar Hans’ studie aan Saxion. En het springt ook buiten onze veiligheidsregio in het oog. Hans is voorzitter van een landelijk netwerk geworden. Geweldig om te zien. Hans is een atypische brandweerman die nieuwsgierig is geraakt naar belangrijke processen zoals stress, collegiale ondersteuning en teamdynamiek. En nu beschikken we over een beleidsmaker die wát, waaróm en hóe bij elkaar brengt. Iemand die exact weet hoe de hazen lopen en beschikt over een natuurlijke autoriteit. Hoe mooi is dat?’